De Algemene Rekenkamer waarschuwt dat een groot deel van de Rijksoverheidsorganisaties nog niet is begonnen met gerichte voorbereidingen tegen de dreiging van quantumcomputers. In het rapport Focus op quantum bij de rijksoverheid staat dat 71% van de ondervraagde organisaties niet is gestart met een aanpak voor de quantumdreiging. Daarmee blijft de overheid kwetsbaar voor een scenario waarin quantumcomputers huidige vormen van versleuteling kunnen doorbreken, met mogelijke gevolgen voor vertrouwelijke gegevens, digitale dienstverlening en zelfs vitale infrastructuur
De urgentie zit niet alleen in een toekomstscenario. Er bestaat een reëel risico dat aanvallers nu al versleutelde data onderscheppen en opslaan, om die later te ontsleutelen zodra quantumcomputers krachtig genoeg zijn. Dit raakt vooral informatie met een lange houdbaarheid, zoals staatsgevoelige documenten, persoonsdossiers en communicatie die jarenlang vertrouwelijk moet blijven.
Wat quantumcomputers zijn en hoe ze anders werken dan klassieke computers
Een quantumcomputer is een computer die rekent met principes uit de quantummechanica. Klassieke computers werken met bits die óf 0 óf 1 zijn. Quantumcomputers werken met qubits. Een qubit kan meerdere toestanden tegelijk representeren, waardoor een quantumcomputer voor bepaalde typen problemen veel efficiënter kan rekenen dan een klassieke computer.
Daarnaast kunnen qubits met elkaar verbonden raken op een manier die in klassieke systemen niet bestaat. Door deze combinatie van eigenschappen kunnen quantumcomputers sommige complexe berekeningen aanzienlijk versnellen. Dat is interessant voor wetenschappelijk onderzoek en optimalisatievraagstukken, maar het heeft ook een schaduwzijde: het kan bestaande cryptografie onder druk zetten.
Waarom quantumcomputers een bedreiging vormen voor huidige encryptie
Een groot deel van de digitale beveiliging is gebaseerd op publieke-sleutelcryptografie, zoals RSA en elliptische-curvetechnieken. Deze methoden zijn veilig omdat het kraken ervan neerkomt op wiskundige problemen die voor klassieke computers praktisch onhaalbaar zijn binnen een redelijke tijd.
Quantumcomputers veranderen dat uitgangspunt. Voor specifieke wiskundige problemen bestaan quantumalgoritmen die veel sneller kunnen werken dan klassieke methoden. In theorie betekent dit dat voldoende krachtige quantumcomputers in staat kunnen zijn om versleuteling te doorbreken die vandaag nog als betrouwbaar geldt. Hierdoor komen onder meer beveiligde verbindingen, digitale handtekeningen en certificaten in het geding.
Wat er op het spel staat binnen de overheid en publieke dienstverlening
De beveiliging van de overheid leunt op cryptografie in talloze kernprocessen. Denk aan het beschermen van persoonsgegevens, het veilig uitwisselen van informatie tussen systemen, het waarborgen van de integriteit van documenten en het betrouwbaar laten werken van identiteits- en toegangsprocessen. Ook processen die indirect gekoppeld zijn aan vitale infrastructuur kunnen geraakt worden wanneer authenticatie of communicatie niet langer te vertrouwen is.
De Rekenkamer maakt bovendien duidelijk dat het probleem niet alleen technisch is. Het gaat ook om sturing, eigenaarschap en planning. In veel organisaties ontbreekt een bestuurlijk verantwoordelijke voor de quantumdreiging, zijn er geen tijdslijnen vastgesteld en is er geen inzicht in de capaciteit die nodig is om tijdig te migreren. Dat vertraagt niet alleen besluitvorming, maar vergroot ook de kans dat de uiteindelijke overstap onder druk en met hogere risico’s moet gebeuren.
Post-Quantum Cryptografie als noodzakelijke stap richting quantumveiligheid
De meest praktische route om systemen te beschermen tegen quantumaanvallen is migratie naar Post-Quantum Cryptografie (PQC). Dit zijn cryptografische algoritmen die op gewone computers kunnen draaien, maar ontworpen zijn om bestand te blijven tegen aanvallen met quantumcomputers.
Belangrijk is dat PQC niet iets is dat je pas implementeert wanneer quantumcomputers “er echt zijn”. De overgang kost tijd en raakt diep aan de digitale infrastructuur: certificaten, beveiligde protocollen, softwarebibliotheken, hardwarecomponenten en ketenafhankelijkheden. Wie pas start wanneer de dreiging acuut is, loopt het risico dat systemen te laat worden aangepast of dat er ad-hoc keuzes worden gemaakt die later weer problemen veroorzaken.
Daarnaast is samenwerking met leveranciers cruciaal. Overheidsorganisaties gebruiken veel externe software en gedeelde voorzieningen. Als leveranciers niet tijdig overstappen op PQC-geschikte producten en protocollen, kan een organisatie intern wel willen migreren maar alsnog vastlopen op afhankelijkheden in de keten.
Waarom de voorbereiding nu al moet beginnen
De Rekenkamer laat zien dat veel organisaties nog in een vroege fase zitten: weinig concrete plannen, beperkte uitvoering en slechts een handvol pilots. Dat is een signaal dat de transitie naar quantumveiligheid nog onvoldoende tractie heeft.
Een effectieve aanpak begint met overzicht. Organisaties moeten weten waar publieke-sleutelcryptografie wordt gebruikt en welke systemen ervan afhankelijk zijn. Vervolgens is het nodig om een routekaart te maken: welke systemen hebben de hoogste prioriteit, waar is de impact het grootst, en welke onderdelen zijn het meest complex door koppelingen en leveranciersrelaties. Tegelijk moet er bestuurlijke borging zijn: duidelijke verantwoordelijkheid, budget en capaciteit.
Lees verder over quantumproof encryptie
Wil je je verder verdiepen in wat quantumproof encryptie betekent en waarom de invoering ervan steeds urgenter wordt besproken, dan helpt dit achtergrondartikel: Europarlementariërs willen snellere implementatie van quantumproof encryptie.
Voor extra context over de impact van quantumcomputing op RSA en waarom post-quantum standaarden steeds relevanter worden, kun je ook dit artikel lezen: Chinese onderzoekers kraken RSA-sleutel met quantumcomputer.
Quantumveilig worden vraagt om regie, tempo en ketensamenwerking
De boodschap is duidelijk: de rijksoverheid loopt achter in de voorbereiding op een quantumtoekomst. Omdat quantumcomputers op termijn bestaande encryptie kunnen verzwakken, is Post-Quantum Cryptografie een logische en noodzakelijke stap. De uitdaging zit niet alleen in techniek, maar ook in organisatie: eigenaarschap, planning, capaciteit en samenwerking met leveranciers bepalen of de transitie op tijd lukt.
Wie verantwoordelijk is voor digitale veiligheid binnen overheid of publieke ketens doet er goed aan om PQC nu al te vertalen naar beleid en uitvoering. Begin met inzicht in de huidige cryptografie, maak afhankelijkheden expliciet, start met pilots waar het kan en zorg dat migratie geen bijzaak blijft. Quantumveiligheid is geen hype, maar een structurele modernisering van de digitale basis waarop vertrouwen en dienstverlening rusten.
