De Nederlandse overheid heeft op onlangs een nieuwe “Visie Digitale autonomie en soevereiniteit” vastgesteld. Daarmee legt het kabinet het fundament voor een toekomst waarin publieke diensten, data en infrastructuur onder Nederlandse en Europese regie blijven, ook als geopolitieke spanningen, leveranciersonzekerheid of cyberaanvallen toenemen.
De visie benadrukt dat volledige onafhankelijkheid niet realistisch is, maar dat de overheid wél zélf moet kunnen kiezen, migreren en sturen op publieke waarden als privacy, veiligheid en democratische controle.
Waarom digitale autonomie nu strategisch noodzakelijk is voor de overheid
Steeds meer kerntaken, van belastingen tot gezondheidszorg, zijn digitaal en daarmee kwetsbaar voor uitval bij leveranciers, softwarefouten of internationale druk. De visie adresseert precies die afhankelijkheden door juridische en feitelijke controle over kritieke data en voorzieningen te versterken, met nadruk op Europese rechtsbescherming voor overheidsdata en het voorkomen van lock-in. Dit vraagt zowel beleidskeuzes (zoals aangescherpt cloudbeleid en gebundelde inkoop) als organisatorische investeringen in vakmanschap en modernisering van verouderde systemen.
Van beleidsvoornemen naar uitvoering met cloudbeleid, inkoopkracht en open standaarden
De koers vertaalt zich in concrete instrumenten: een strenger rijksbreed cloudbeleid zodat gevoelige gegevens onder EU-recht vallen, het bundelen van IT-inkoop om als één overheid betere voorwaarden af te dwingen, het stimuleren van open standaarden en open source om overstappen te vereenvoudigen, en versnelling van systeemmodernisering om risico’s te reduceren. Succes hangt bovendien af van het duurzaam opbouwen van intern vakmanschap, zodat de overheid grip houdt op ontwerpkeuzes, architectuur en security.
Daarbij is nuchtere duiding essentieel: wat betekent “soevereine cloud” in de praktijk en waar liggen de grenzen van marketingclaims? Een verdiepende blik is te vinden in deze uitleg over het onderscheid tussen haalbare soevereine cloud en mooie slogans, waarin exit-strategieën, datajurisdictie en operationele controle centraal staan.
Europese samenwerking als hefboom: de lancering van het European Digital Infrastructure Consortium (EDIC)
De visie is expliciet ingebed in een Europese aanpak. Met de lancering van het European Digital Infrastructure Consortium (EDIC) “Digitale Gemeenschapsgoederen” zet Nederland als voorzitter samen met partnerlanden de stap naar schaalbare, herbruikbare infrastructuren die publieke waarden verankeren.
EDIC richt zich op het versnellen van Europese alternatieven voor cloud, cybersecurity, kantoorautomatisering, AI en sociale netwerken, zodat publieke organisaties minder afhankelijk worden van niet-Europese technologie. Door in Europees verband eisen te standaardiseren, kunnen overheden sneller migreren en wordt adoptie van veilige, open oplossingen aantrekkelijker.
Nederland als aanjager: doelen, governance en financiering binnen EDIC
De Nederlandse rol draait om het vertalen van publieke waarden naar concrete, herhaalbare bouwblokken. Denk aan referentie-architecturen met ingebouwde migratiemogelijkheid, gezamenlijke inkoopkaders die lock-in verminderen en een financieringsmodel voor “digitale gemeenschapsgoederen”.
Governance is daarbij cruciaal: duidelijke afspraken over eigenaarschap, onderhoud en transparantie bepalen of oplossingen duurzaam zijn. Met EDIC krijgt de overheid een Europees vehikel om pilots op te schalen tot productierijpe diensten die door meerdere lidstaten kunnen worden hergebruikt.
Wat dit betekent voor CIO’s en beleidsmakers: keuzevrijheid, migratiemogelijkheid en compliance-zekerheid
Voor CIO’s binnen rijk, gemeenten en uitvoeringsorganisaties betekent de nieuwe lijn dat migratiemogelijkheid een harde ontwerp-eis wordt. Architecturen moeten exit-strategieën ondersteunen, data-lokalisatie en jurisdictiecontrole aantoonbaar borgen en leveranciersafhankelijkheden verkleinen.
Door gezamenlijke inkoop en Europese standaarden kan de overheid schaalvoordeel benutten zonder haar onderhandelingspositie of compliance-zekerheid te verliezen. De kern: “open waar het kan, beschermen waar het moet”, met duidelijke kaders voor gevoelige data en vitale diensten.
Kansen voor innovatie: Europese cloud, veilige data-uitwisseling en verantwoorde AI
De combinatie van aangescherpt cloudbeleid en EDIC-samenwerking creëert ruimte voor innovatie die wél binnen Europese waarborgen past. Voorbeelden zijn sector-overstijgende data-ruimtes, quantumveilige moderniseringstrajecten en AI-toepassingen bovenop Europese infrastructuur met ingebouwde transparantie-eisen. Zo ontstaat ruimte voor experiment én opschaling, zonder de regie over data en broncode te verliezen.
Praktische vervolgstappen richting soevereine digitalisering
Organisaties die willen aansluiten bij de kabinetskoers beginnen met een portfolio-scan op jurisdictierisico’s en leveranciersonafhankelijkheid, gevolgd door een realistisch migratiepad richting platforms die Europese rechtsbescherming en open standaarden combineren.
Parallel hieraan is het verstandig om security-architectuur te herijken richting zero-trust en gecontroleerde data-toegang, en om interne competenties te versterken zodat regie niet bij de leverancier maar bij de opdrachtgever blijft. De governance en programmasturing die hiervoor nodig zijn, sluiten aan op de Nederlandse digitaliseringslijn; een relevant kader is samengevat in dit overzicht van de NDS-raad en de versnelde digitalisering van de overheid.
Autonomie als randvoorwaarde voor betrouwbare digitale publieke dienstverlening
Met de nieuwe visie maakt Nederland een duidelijke keuze: geen autarkie, wel bewuste autonomie. Door Europees samen te bouwen via EDIC en nationaal door te pakken op cloudbeleid, inkoop en open standaarden, ontstaat een digitale overheid die wendbaar blijft, publieke waarden borgt en leveranciersonafhankelijk kan handelen, juist wanneer het spannend wordt. Dat is geen luxe, maar een randvoorwaarde voor betrouwbare dienstverlening aan burgers en bedrijven.
